ديدگاه يك كارشناس در زمينه ميزان آسيب جشنهاي 2500
ساله به تخت جمشيد
 |
|
 | ||||||||
|
||||||||||
 |
 |
|
|
| ||||||
|
||||||||
|
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 نمايش عكس با ابعاد بزرگتر |
 نمايش عكس با ابعاد بزرگتر |
 نمايش عكس با ابعاد بزرگتر |
 نمايش عكس با ابعاد بزرگتر |
خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس ميراث فرهنگي
پس از اظهار نظرهاي بنيانگذار سازمان ميراث فرهنگي كشور ـ سيدمهدي حجت ـ در گفتوگوهايي با بخش ميراث فرهنگي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در زمينه آسيبهايي كه درنتيجه برگزاري جشنهاي ٢٥٠٠ ساله رژيم پهلوي بر محوطه باستاني تخت جمشيد وارد آمده است، و واكنش مخالفان اين ديدگاه، دكتر عطاءالله اميدوار در مقالهاي، به بررسي موضوع پرداخت.
متن كامل اين مقاله كه در اختيار بخش ميراث فرهنگي ايسنا قرار گرفته بدين شرح است:
«در تحقيقي كه در ذيل راجع به تخت جمشيد ميآيد، سعي شده از طريق آناليربا براساس تفسير جغرافيايي و مشاهدههاي عيني انجام پذيرد و كمتر به گفتههاي تاريخي و تفسيرهاي احساسي استوار است.
بين سالýهاي ٥٤٦ - ٣٣١ پيش از ميلاد، امپراطور عظيم هخامنشي كه كوروش آن را بنياد نهاد و بهوسيله داريوش استحكام و استقرار يافت.
تخت جمشيد در دامنه كوه رحمت در روي يك صفه مستطيل به پهناي ٣٠٠ و در ازاي ٤٥٥ متر و بلندي ١٥ متر ساخته شده، با ستونهايي با شيار زيبا ٤٨ و حتا ٥٢ شيار كه با سه تكه سنگ بزرگ كه روي هم قرار دارد، ساخته شده كه سنگ زيرين يك ستون آن ارتفاع ٨ متر و وزن ٤٥ تن دارد كه مجموع اين سه تكه ارتفاعي حدود ٦/١٥ متر دارد كه با سه ستون به ٢٠ متر ميرسد. در نگاه اوليه بر روي نقشه يا عكسهاي هوايي ماهوارهيي متوجه ميشويم كه تخت جمشيد روي بدنه قسمت كوچكي از يك كوه خشك بدون پوشش گياهي به طرف شرق آن قرار گرفته، اين كوه عمق چنداني ندارد و در پشت آن دره و فضاي سبزي ديده ميشود.
كوهها به طرف دشت آمده و در لابهلاي آنها درهها و دشتهايي بهوجود آمده كه عموما به دليل وجود آب آثاري از كشت و زرع و فضاي سبز پيدا ميشود كه در مواقع بارندگي و پرآبي در زمينهاي دشت هم بهصورت ديم زراعت ميشود.
رودخانه كه در چند كيلومتري جاري است كه سطح آن از زمينهاي اطراف پايينتر است و با ساختن سد ميتوان آب آن را به زمينهاي اطراف رساند. بند امير از زمان ساساني و سد ديگري در زمان پهلوي بر روي آن ساخته شده، در نقاط بالاي آن در جايي به دليل وجود آب، حتا برنجكاري هم ميشود.
ارتفاع سطح تخت جمشيد از ارتفاع جابهجايي كه آب روان يا احيانا با ترفندي آب را به توان به آن رساند بالاتر است. به احتمال زياد، دسترسي به آب از راه كانالهايي بوده كه از جمعآوري آب باران و انبار كردن آن ميسر بوده (ترس از خشكسالي را در لوحههاي تخت جمشيد آمده است) و اين كانال در بدنه كوه بايد كشيده شده باشد و شايد هم چشمه تاريكي بوده كه در اثر تغييرات جوي خشك شده و در قسمت دشت هم اگر آبادي وجود داشته از طريق حفر چاه احتياجات خود را برآورده ميكردند.
ساختمانها در تخت جمشيد بهصورت خشكه حيني بوده و كمتر ديده ميشود كه ملاتي در آن ديده شود. اتصال ديوارها با فنر (دم چلچه) و ستونها شايد در مركز اتصال دو تله با سرب يا ميله فنري به هم وصل شده باشد. البته ديوارهاي جداكننده ميتواند از خشت سفال باشد.
تصور ميكنم تخت جمشيد كاخ و محل زندگي دائم نبوده، شايد يك معبد يا محل برگزاري مراسم تشريفات دانست كه در سال زمانهاي محدودي از آن استفاده ميكردند و چنانكه اشاره شد، نداشتن آب روان دليل به اين مدعا ميباشد.
از نظر هنري آثاري چون مجسمهها و نقش برجستههايي و گلها، حيوانان، انسان و غيره را ميبينيم، به راحتي ميتوان در اين آثار آرامش، ادب، احترام، نظم، فروتني، وحدت و برابري حتا از نظر ارزش انسان و حيوان و گياه را ديد، فقط در تخت جمشيد در ايران است كه جنگ انسان و حيوان از روبهرو و عادلانه است. اثري ديده نميشود كه انسان از پشت به حيواني حملهور شده و به او ضربه بزند، برعكس ساساني همه چيز از روبهرو است.
قرينه و توازن و تقارن در نقشها و درختهاي سرو و گلهاي لوتوس يقينا يك فرهنگ و هنر باغسازي را گواهي ميدهد.
اين اثر روي سكويي از كوه بنا شده كه خطراتي چون سيل، طوفان و باد آن را مورد تهديد قرار نميدهد و حتا به دليل سختي و سنگي زمين و نبودن آب پوشش گياهي و درخت هم در آن وجود ندارد كه ريشه درختان يا گياهان بتواند آن را تهديد يا در تعميرات فيزيكي اجزا دخالت داشته باشد.
تخت جمشيد در نهايت زيبايي و ظرافت با اصول مهندسي ساخته شده، كمتر اثر باستاني را در طول تاريخ ميبينيد با تالارهايي با تعداد ستونهاي زياد و كشيده، فضايي بزرگ و رفيع را به طول و عرض حدود ٧٠ متر بهوجود آورده باشد.
با اينكه باستانشناسان و تاريخنگاران فرضيههايي نسبت به ساختمان تخت جمشيد بهصورت نقشهها و تفسيرهايي بازسازي ارايه دادهاند، هيچكدام بطور منطقي با اين مساله روبهرو نشدهاند، بيشتر احساسي يا از اندوختههاي فكر خود، از هنر معماري غرب استفاده كردند.
با تكنولوژي مدرن هم اگر بخواهيم پوشش سقف را براي تالار ١٠٠ ستون و يا آپادانا بسازيم مجبور به رعايت شيب بهطرف بيرون براي هدايت آب باران و برف هستيم و در ضمن بايد سبك هم باشد. گو اينكه الگوي معماري تخت جمشيد را در قبرهاي نقش رستم به راحتي ميتوان ديد و تفسير كرد.
با اينكه تمام اسناد تاريخي اشاره به آتش زدن تخت جمشيد ميكند، ولي آثار سوخته در آن كمتر پيدا شده و اثري از فلزهاي ذوب شده هنوز پيدا نشده است، چيزي كه باعث تخريب آن شده:
١- آتش سوزي اگر بوده آنهم سقف و آنچه آتشگير است از بين ميرود، ديوار، ستون و كفها بهترين مصالح در مقابل آتش سوزي است، ممكن است سرستونها در اثر حرارت خرد شده باشد.
٢- زلزله مهمترين عامل تخريب تخت جمشيد است. ديوارها و ستونهاي سنگي چندين تني را كنده و جابهجا كرده، خرد كرده كه ديگر قابل بازسازي نبوده.
٣- تعميرات در آداب و رسوم و آيين بهعلت تغيير حكومتي و ترك و مهاجرت افراد از تخت جمشيد و متروك بودن آن.
٤- نبودن آب در كنار آن.
٥- محفوظ نبودن از اثرات جوي باد و باران و برف و تغييرات درجه حرارت روز و شب، يخ بستن و ترك خوردن و خرد شدن آثار سنگي كه رگههاي آهكي دارد.
اين عامل مهم كه تمام مراكز باستاني دنيا درگير آن هستند و تاكنون راه حل جامع براي آن پيدا نشده كه تخت جمشيد و پاسارگاد و نقش رستم و تمام نقش برجستهها كه در كوهها و غيره هست به مرور زمان رو به تخريب ميگذارد.
بهعنوان مثال ما در پاسارگاد تنها نقش برجسته كوروش را نيم رخ ميبينيم، با كلاهي كه تنها سند ارتباط فرهنگ ما با مصر است بر سر دارد. و دست به جلو با ردايي بلند، با مقايسه نقاشي كه از اين اثر در زمان مادام رولافوا شده ميبينيم از بين رفته و كمتر به راحتي ميتوان اجزاي آن را ديد.
٦- خطر بزرگي كه در زمان حال و آينده تخت جمشيد را تهديد ميكند، آلودگي هوا در اثر وجود كارخانجات متعدد شيمي و پتروشيمي و غيره است.
قديميترين آثار تصويري از تخت جمشيد از سفرنامههايي است كه سياحان از پيش از صفوي تخت جمشيد را ديده و نقاشي كردهاند كه مهمترين آن مربوط به سفرنامه شارون فرانسوي است.
در زمان صفويه تخت جمشيد را به نام چهل منار معرفي ميكند كه تعدادي ستون با سر ستون و دروازه و ديوار شكسته و ريخته و در كف مقداري زياد خاك انباشته شده كه دقيقا حاكي از وجود زلزلههاي سهمگين بوده، و در دشت تعداد آبادي كوچك و باغ محصور ديده ميشود. و ديگر دو سياح فرانسوي بهنامهاي پاسكال كست و اوژه فلاندن كه يكي نقاش و ديگري مهندس و باستانشناس كه در زمان اواسط قاجار از آنجا ديدن كرده و بهترين نقشهها را تهيه كرده است (اصل در كتابخانه بوزار فرانسه).
و ديگري مادام دولافوا فرانسوي كه بعد از آن كاوشهاي مجموعههاي تاريخي ايران شروع ميشود و آثار ارزشمندي و منحصري از هنر ايران به موزههاي عرب روانه ميشود و در معرض و ديد حيرت جهانيان قرار ميگيرد.
(تنها ستون كامل تخت جمشسيد، نقشهاي برجسته شير و سربازان هخامنشي در لوور، لازم به ذكر است از كاشي لعابدار در موزه ايران باستان تنها چند تكه است و بقيه آن بهصورت نقاشي بازسازي شده، شايد اولين حفاري در سالهاي ١٩٤٠ شروع شده، اينكه در سال ١٨٧٧ معتمدالدوله فرهاد ميرزا اظهار ميدارد كه آثار زير سه متر خاك و خاكستر مدفون است. (كتاب پارسه)
در اواخر دهه ٤٠ رژيم شاهنشاهي تصميم به برگزاري جشن ٢٥٠٠ ساله گرفت، براي برگزاري اين جشن كه بسيار براي آنها مهم بود تمام افتخارات شاهنشاهي به پاسارگاد مقبره كوروش و تخت جمشيد (داريوش) موكول شد و براي بهتر برگزاري آن از هيچ كوشش و سرمايهگذاري فروگذار نبودند و با برقراري جشن هنر و برگزاري برنامههايي در تخت جمشيد و نقش رستم و دعوت از هنرمندان بزرگ نقاط مختلف دنيا براي ارائه هنر خود در تخت جمشيد (ارتور روبنيشتين، تهودي منوهين، راوي شانكار، بسمالله خان تراوانله، جاكچ، موريس سزار، آلوين نيكلا، سازباي زربي استراسنبورك، اشتك هاوزن، گزتاليس، پتريروك، موسيقي و رقصهاي آييني آفريقا، هند شرق و اركسترهاي فيلي هارموني بزرگ دنيا و هنرمندان برتر ايران) و اين برنامهها با همكاري تلويزيون فرانسه كه فيلمبرداري و در تمام فرستندهاي خارج پخش شد و كپي از آنهم در آرشيو صدا بايد موجود باشد. اين برنامهها تخت جمشيد را به جهانيان معرفي كرد تا اينكه در سال ١٣٥٠ جشنهاي ٢٥٠٠ ساله برگزار شد.
از شيراز به تخت جمشيد و پارساگاد جاده با كيفيت مطلوب ساخته شد، تمام مسيرها از دهات و غيره، نماها بازسازي و مرتب شد. برق و آب به تخت جمشيد و اطراف آن آورده شد، در كنار تخت جمشيد از پيش توسط شهرداري يا ارگانهاي ديگر درختكاري شده بود (نامرتب بدون برنامه مثل تمام فضاهاي سبز در حاشيه وسيعي داخل شهرها) در بين درختان محوطهاي براي چادرهاي ميهمانان و سران با طراحان فرانسوي ساخته شد.
اين چادرها اسكلتي فلزي با نما داخلي و خارجي از پارچه ميباشد، شايد كف راديوژنرال باشد، مسؤوليت آمادهسازي رژه سربازها و ارابههاي دوران مختلف برعهده ارتش نيروي زميني لشكر شيراز واگذار شده و مسؤوليت نظارت بر اقداماتي در تخت جمشيد و محدوده آن از نظر حفظ آثار باستاني برعهده مهندس فروغي كه از مؤسسان دانشكده هنرهاي زيبا و از كارشناسان بزرگ در هنر ايران بود، واگذار شده بود و دكتر مصطفوي، از باستان شناسان كاركرده در تخت جمشيد و سامي كه هر كدام در مورد تخت جمشيد داراي مطالعات و بعضاي تاليفاتي هستند با مهندس فروغي همكاري ميكردند. و شايد فعاليتها از نزديك با دقت بودند.
رژه در پايين ديوار تخت جمشيد انجام ميشد كه براي ميهمانان كم كردن شيب آن براي تسهيل در رفت و آمد ارابهها ميكنند، با مقاومت سخت مهندس فروغي روبهرو ميشود و اختلاف بالا ميگيرد و نتيجتا مقامات بالا راي به نظر مهندس فروغي ميدهند و اجازه دخل و تصرف در محدوده داده نميشود. حال اگر در زمان درخت كار و كارهاي ساختماني چادر به اشيايي برخورد كردند، اطلاع دقيقي ندارم، ولي مطمئن هستم كه هيچ چيز از چشم اين كارشناسان پنهان نميماند.
در سال ٥٣ اداره فرهنگ و هنر فارس درخواست كردند كه يك نمايشگاه از آثار باستاني فارس و چگونگي مرمت و بازسازي آن در شيراز برگزار كنم و من از نزديك ضمن مطالعه و عكسبرداري بزرگترين نمايشگاه را در مسجد وكيل شيراز برقرار كردم و فعاليت متخصصان با تصوير و صدا به بازديدكنندگان نشان دادم.
تعميرات تخت جمشيد مثل گذشته ادامه داشت و يك زوج آلماني را مشاهده ميكردم كه در تعمير و وصله كردن سنگها با روش خشك كارهايي را انجام دادند، عكسبرداري با روش مادون قرمز انجام دادم، سنگهاي اضافه شده در عكس پيدا است.
در عكس از تخت جمشيد بهطرف دشت پوشش گياهي با رنگ قرمز نشان داده شده، عكس با روش مادون قرمز گرفته شده، تعدادي از كارشناسان آن زمان كه در تخت جمشيد مشغول كار و تحقيق بودند، اكنون از مديران برجسته ميراث هستند كه همچنان به فعاليت خود ادامه ميدهند.
اگر صدمهاي در آن زمان به تخت جمشيد وارد شده بود متخصصان ايراني كه هنوز مشغول كار در تخت جمشيد هستند از همه بهتر اطلاع داشتند كه آنهم بالتفاق گواهي ميكنند كه صدمهاي به تخت جمشيد وارد نشده. در بعد از انقلاب در زماني مهندس سراجالدين كازروني مسؤوليت ميراث فرهنگي را برعهده گرفت و با شناختي كه از من در زمينه كارهاي نور و صدا داشت خواهش كرد كه نور و صداي تخت جمشيد را مطالعه كرده و باسازي كنم. اينجانب مدت چند شبانه روز در تخت جمشيد مانده و مشاهده نمودم كليه كابلها و پروژكتورهاي نور و صدا براي مصارف ديگر به خارج از تخت جمشيد برده شده و تمام كانالها پر از گل بود و دستگاهها در گوشهاي انبار شده. تقريبا كليه متخصصان آنها رفتهاند، با پيدا كردن آدرس در شهرهاي اطراف با آنها ملاقات كردم و به كمك آنها موفق شدم يك برنامه چندمرحلهيي نوشته و در برگشت به آقاي كازروني بدهم، پس از مراجعات مكرر موفق به ملاقات با ايشان نشدم، بعد از مدتي طولاني شنيدم كه نور و صدا بازسازي شده، چگونه، نديدم.
برنامه نور و صداي تخت جمشيد كه در آن زمان يكي از بهترين برنامههاي نور و صدا بهشمار ميرفت، توسط مؤسسه نور و صداي فرانسوي E.C.A PARIS با نظارت و هماهنگي كميته جشن ٢٥٠٠ ساله با نوشته اندره كاستلو و كارگرداني پير آرنود و تاسيسات و امكانات كمپاني فيليپس انجام شد و بزرگترين گويندگان مردان تئاتر ايران و فرانسه گويندگي متن را به عهده داشتن، مانند روبرت حسين، پرويز بهرام.
اصولا اگر تخت جمشيد چيزي براي تخريب ندارد فقط مسؤولان براي راهنمايي مردم بايد در محل باشند، تخريب فقط دخالت فيزيكي در وضعيت موجود است. آنهم كسي بايد مجوز آنرا داشته باشد كه محال، بلكه بعيد است. البته اگر محدوده تخت جمشيد يا خيلي وسيع بگوييم نسبت ساخت و ساز و دخيل و مصرف در آن محدوده نسبت به تپهها و مراكز باستاني صفر است، مثلا منازل مسكوني روي تپه هكمتانه همدان و يا جيرفت و دهها جاي ديگر هتل و محل اسكان بازديدكنندگان در اختيار ارگانهاي ديگري بود، نميدانم آيا تاكنون براي پذيراي ميهمانان و توريستها تجهيز شده يا نه و در اختيار ارگانهاي ذيربط گذارده شده يا نه.
البته در طراحي ورود به تخت جمشيد به نظرم، رعايت اصول ديد و منظر براي اهميت دادن به اين اثر رعايت نشده، بهتر بود مستقيم در اكس جاده تخت جمشيد ديده نميشد. بلكه جاده از طرف جنوب از حاشيه كوه به تخت جمشيد نزديك ميشد و در فاصله حدود ١٠٠ تا ٢٠٠ متري بطرف اكس تخت جمشيد ميرفت، زيرا از فاصله دور تخت جمشيد بسيار ضعيف و كمرنگ از لابلاي درختان ديده ميشود. براي درخت كاري هم يك حد و ارتفاع معقول در نظر گرفته ميشد با طرحي خاص اصولا براي دلايل و جوري شهرها و حجمهاي تاريخي در محل و منطقهاي از ايران مطالعات علمي و سيستماتيك انجام نشده، بايد از امكانات عكسبرداري ماهوارهاي تا عكسبرداري نزديك از ديد پرنده با تابشهاي نور خورشيد و آناليز آن توسط متخصصان مختلف به نتايج تا حدودي قابل قبول رسيد.
براي نگهداري آثار ما مجبور به استفاده از متخصص خارجي هستيم و استفاده از راهحلهايي كه آنها براي مراكز تاريخي دنيا هم عصريات به تخت جمشيد دادهاند استفاده كنيم. از استفاده از پوششها و مواد شيميايي كه لااقل چندين ١٠ سال نتيجهاش مشخص نشده بپرهيزيم و با احتياط استفاده كنيم. سايتهاي خود لابراتوار شخصي متخصصان قرار ندهيم.
هر چه سريعتر از كليه آثاري كه نقش برجسته دارند با سيستم جديد اسكن و در آرشيو نگهداري كرده در مواقع لزوم بتواننم شبيه سازي كنيم. از كليه آثار قالب برداري كنيم.
چنانكه مشاهده ميكنيم نقشها روزبهروز ساييده شده، كمرنگ و از بين ميرود، مثلا نقش برجسته كوروش در پاسارگاد نقش پادشاهاني در دوره شاهپور و پلههاي آپادانا در تخت جمشيد مقايسه قسمتي كه زير خاك بود و قسمت بيروني.
بهترين راه حل استفاده از وسايل طبيعي مانند سايهبان و سرپوشيده و در امان نگهداشتن آثار از هر گونه آب و رطوبت و آلودگي هوا.
انتهاي پيام
كد خبر :8206-11604
اخبار مرتبط :
 بنيانگذار
سازمان ميراث فرهنگي كشور:آثار حفارينشده اطراف تخت جمشيد در جريان جشنهاي 2500 ساله رژيم پهلوي خسارتهاي فيزيكي و معنوي بسيار ديدند |